Geçmişte, küresel enerji dinamiklerindeki değişimleri ve Türkiye’nin bu alandaki olası gücünü ele almaya başladığımızda, genellikle önümüzde dikkatli bir sessizlik vardı. O zamanlarda, Ulusal Kanal’da yayınlanan “Biz Yaparız” programında bu konuyla ilgili tartışmalar yapmak, ülkenin geleceği adına bir sorumluluk paylaşma çabasından kaynaklanıyordu. Bugün ise TENMAK ile Copenhagen Atomics arasında imzalanan mutabakat zaptı ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın bu konudaki önemi, artık somut bir temele oturduğunu ortaya koymaktadır. Bu yazıda, Türkiye’nin toryum ve Küçük Modüler Reaktör (Small Modular Reactors-SMR) potansiyelini, bilimsel sorumluluğun ve vatanseverliğin gereksinimi olan sabır ile halkımıza karşı duyduğumuz vicdani yükümlülükle, savunma sanayii ekseninde derinlemesine ele almayı hedefliyoruz.

TÜRK SAVUNMA SANAYİSİNİN ENERJİ OMURGASI

Küresel enerji politikaları, fosil yakıtların giderek azalması ve jeopolitik krizlerin yarattığı arz güvenliği açısından köklü bir paradigma değişikliği yaşamaktadır. Yenilenebilir kaynakların önemi büyüktür; ancak modern sanayi toplumlarının ve özellikle stratejik altyapının taleplerini tek başına karşılayamamaktadır. İşte bu yapısal gereklilik, nükleer enerjinin yeniden gündemimize gelmesini sağlamıştır.

Son yirmi yıl içinde Türkiye, jeopolitik zorunluluklar ve stratejik bağımsızlık hedefleri doğrultusunda geliştirdiği savunma sanayisinde önemli bir büyüme aşamasına ulaşmıştır. Otoritelerin 2025 yılına kadar 10 milyar doları aşan ihracat beklentileri ve rekor seviyedeki Ar-Ge harcamaları, ürün ve teknoloji geliştirme yeteneğimizin arttığını göstermektedir. Ancak bu büyük sanayi potansiyeli; kompozit üretim fırınları, rüzgâr tünelleri, süper bilgisayar modelleme merkezleri ve ağır mühimmat üretim hatları gibi yüksek enerji tüketen altyapıların elektrik ve ısı ihtiyaçlarını eşi benzeri görülmemiş boyutlara çıkarmıştır.

Bu sektördeki enerji tüketiminin boyutlarını sayılarla ifade etmek, meselenin ciddiyetini anlamak adına son derece önemlidir. ASELSAN’ın tesislerindeki yıllık elektrik harcaması 120 milyon kWh (120 bin MWh) düzeyindedir. TUSAŞ’ın Ankara’nın Kahramankazan ilçesindeki ağır sanayi çalışmaları bu miktarı çok daha fazla aşarken, MKE ve ROKETSAN gibi kuruluşların bilimsel süreçleri de benzer yoğun bir enerji tüketimi gerektirmektedir. Türk Savunma Sanayisinin toplam güç elektrik tüketiminin yıllık 1,5 ila 2 terawatt-saat (TWh) arasında olduğu tahmin edilmektedir. Bu tesislerin enerji ihtiyacının geleneksel yollarla, ulusal şebeke üzerinden karşılanması; savaş, asimetrik çatışmalar, siber saldırılar veya elektromanyetik darbeler gibi durumlarda geri dönüşü olmayan tehditler taşır. Bu problemi aşmanın yeganegörüş yolu, “ada modunda” bağımsız olarak çalışabilen “mikroşebekeler” inşa etmektir. Bu mikroşebekelerin kalbinde, kesinlikle toryum yakıtlı SMR teknolojisi yer almalıdır.

JEOLOJİK BİR MİRAS OLAN TÜRKİYE’NİN TORYUM ZENGİNLİĞİ

Toryum (Th), doğada uranyumdan daha fazla bulunan, nükleer silah yapımına uygun olmayan, uzun süre dayanıklı ve radyoaktif atık üretimi son derece düşük bir stratejik ham madde olarak öne çıkmaktadır. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) verilerine göre, dünya genelinde tespit edilebilir toryum rezervleri 6,3 milyon tonun üstündedir. Türkiye, bu önemli elementin küresel dağılımında Hindistan ve Brezilya ile birlikte en zengin yataklara sahip ülkeler arasındadır.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) verilerine göre, Türkiye’nin Eskişehir-Sivrihisar (Kızılcaören) bölgesindeki görünür rezervi 380 bin ton civarında tahmin edilmektedir. Ancak Prof. Dr. Engin Arık ve Nobel ödüllü fizikçi Prof. Carlo Rubbia’nın daha geniş kapsamlı jeolojik öngörülerine göre, Malatya ve Isparta gibi potansiyel bölgelerin eklenmesiyle Türkiye’nin toplam toryum rezervinin 800 bin ile 880 bin ton arasına ulaşabileceği, yani dünya rezervinin yaklaşık yüzde 20’si olduğu belirlenmektedir. Sadece Isparta-Aksu bölgesindeki 20 bin tonluk rezervin bile, yüksek verimli yeni nesil reaktörlerde kullanılması durumunda Türkiye’nin elektrik gereksinimini onlarca yıl boyunca karşılayabilecek bir potansiyeli barındırdığı akıldan çıkarılmamalıdır. Bu toprakların altındaki bu zenginlik, bir nasip olarak değil, onu işleyip geliştirecek bilimsel vizyonu gösterme yükümlülüğümüz olarak bizlere verilmiş bir sorumluluktur.

BİLİMSEL MEKANİZMA VE HIZLANDIRICI SÜRÜMLÜ SİSTEMLER

Toryumun enerji kaynağı olarak kullanılabilmesi, Uranyum-235 gibi doğrudan bölünebilen bir yakıtın yanmasından daha karmaşık bir fiziksel yapı gerektirir. Toryum-232, “doğurgan” bir elementtir. Reaktör çekirdeğinde bir nötron alarak Toryum-233’e, daha sonra beta bozunumu ile protaktinyum-233’e ve nihayetinde başka bir beta bozunumu ile parçalanabilir (fissile) Uranyum-233’e dönüşmektedir.

Türkiye’de bu transmutasyon sürecinin en büyük savunucusu, parçacık fiziği alanında uzman olan merhum Prof. Dr. Engin Arık ve ekibiydi. Arık hocanın öncülüğünü yaptığı “Hızlandırıcı Sürümlü Sistemler” (HSS) modeli, Nobel ödüllü Carlo Rubbia tarafından “Enerji Yükselteci” olarak formüle edilmiştir. Bu sistemde, güçlü bir parçacık hızlandırıcısından elde edilen proton demeti, reaktörün merkezindeki ağır bir metal hedefe çarptırılarak yoğun bir nötron akışı üretilir ve sistemin nötron jeneratörüne dönüşmesi sağlanır. Sistemin en devrimci özelliği, reaktörün fiziksel olarak “kritik-altı” (sub-critical) bir şekilde tasarlanmış olmasıdır. Herhangi bir acil durumda hızlandırıcının elektriği kesilirse proton demeti durur, nötron kaynağı kesilir ve fisyon tepkimesi milisaniyeler içinde kendiliğinden sona erer. Bu fiziksel pasif güvenlik mekanizması, geleneksel reaktörlerde meydana gelen erime kazalarını teorik olarak imkânsız hale getirir.

ISPARTA’DAKİ KARANLIK GÖLGE VE BİLİMSEL VASİYET

Bu satırları yazarken içimiz buruk, vicdanımız mahcup. Zira Prof. Dr. Engin Arık ve ekibinin, 30 Kasım 2007 gecesi Isparta’ya giderken karşılaştıkları şüpheli uçak kazası, Türkiye’nin toryum ve HSS projelerini uzun yıllar erteletmiş, bu toprakların bilimsel atılımını kanlı bir bıçak gibi kesmiştir. Arık hocamız, Türkiye’de toryumu Uranyum-233’e dönüştürme becerisine sahip olan, bu öngörülerini somut projelere dönüştüren nadir bilim insanlarımızdan biri olmuştur.

Kazanın ardından eşi Prof. Dr. Metin Arık’ın yaptığı açıklamalar ve WikiLeaks belgelerinde yer alan bilgiler, olayın arkasında sabotaj olasılığını, Türkiye’nin nükleer güce ulaşmasını istemeyen uluslararası güçlerin etkisini gündeme getirmiştir. “Engin’in bu teknolojiye ulaşması nedeniyle hedef alındığını düşünüyorum” diyen Metin Arık Hocamızın bu çağrısı, yıllar geçse de hala kulaklarımızda yankılanmaktadır. Bu konu, Kaşif Kozinoğlu, Uğur Mumcu ve Muh